Historia Zakładu Gleboznawstwa Erozji i Ochrony Gruntów

Początki gleboznawstwa w puławskim ośrodku naukowym sięgają końca ubiegłego wieku, kiedy to dzięki staraniom Wasyla Dokuczajewa - profesora Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa - powołana została w Puławach w roku 1893 pierwsza w świecie Katedra Gleboznawstwa.

Tak więc, już na długo przed pierwszą wojną światową gleboznawstwo stało się przedmiotem wykładów uczelnianych oraz tematyką badań, realizowanych wówczas głównie przez Sybircewa i Glinkę .

Od roku 1921, w ramach powołanego do życia Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego, wyodrębniony został Wydział Gleboznawczy, kierowany do roku 1947 przez Tadeusza Mieczyńskiego. Po reorganizacji PINGW w 1950 roku Wydział ten wszedł w całości do nowo utworzonego Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa pod nazwą Działu Gleboznawstwa.

Dział Gleboznawstwa istniał aż do roku 1956, kiedy to został przekształcony w Zakład Gleboznawstwa, następnie w roku 1961 w Zakład Gleboznawstwa i Kartografii Gleb, a w 1977 roku w Zakład Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów. Kolejnymi kierownikami Zakładu byli: Michał Strzemski do roku 1977, Tadeusz Witek w latach 1977-1993 i Henryk Terelak w latach 1993-1998 i Tomasz Stuczyński od roku 1998.

W roku 1956 w ramach Zakładu Gleboznawstwa wyodrębniono Pracownie: Kartografii Gleb (kier. T. Witek), Chemii Gleb (kier. J. Siuta), Fizykochemii Gleb z lokalizacją w Warszawie (kier. A. Musierowicz). Wzrost zadań badawczych zlecanych Zakładowi doprowadził do reorganizacji jego struktury organizacyjnej i powołania w 1961 roku 6 Pra-cowni: Kartografii Gleb (kier. T. Witek), Chemii Gleb (kier. J. Siuta do 1977 r., H. Pondel w latach 1977-1991, T. Motowicka-Terelak od 1991), Mikroelementów (kier. A. Kabata-Pendias) przemianowanej następnie w Pracownię Mikroelementów w Środowisku (kier. A. Kabata-Pendias, M. Piotrowska od 1991 r.), Fizyki Gleb (kier. E. Ślusarczyk), Kartograficzno-Gleboznawcza Badań Terenowych z siedzibą w Warszawie (kier. R. Truszkowska) przemianowana następnie w 1969 na Pracownię Syntez Gleboznawczych (kier. H. Kern), Ochrony i Rekultywacji Gruntów od 1974 (kier. S. Lekan). W roku 1992 zlikwidowana została struktura podziału Zakładu na Pracownie, a całość problematyki badawczej realizowana jest w ramach Zakładu Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów.

Głównym osiągnięciem prac Wydziału Gleboznawczego PINGW okresu międzywojennego było opracowywanie map glebowych, mających służyć gospodarce narodowej. Do ważniejszych tego rodzaju opracowań należą średnioskalowe mapy glebowe Polesia (red. J. Tomaszewski), województwa lubelskiego (red. T. Mieczyński) oraz znacznej części województwa kieleckiego. W ramach kartografii gleb w skalach szczegółowych wykonano również mapy wielu zakładów doświadczalnych. T. Mieczyński rozwijał badania nad krążeniem wody w glebach, a także opracował oryginalną metodę oznaczania składu granulometrycznego gleb. Problematyka kartografii gleb stała się wiodącą również w latach powojennych, co wynikało z pilnej potrzeby opracowania map gleb Polski w nowych granicach. W latach 1947-1961 przeprowadzono pod kierunkiem A. Musierowicza na szeroką skalę zakrojone prace kartograficzne, w wyniku których powstał wydany drukiem atlas gleb Polski w skali 1:300 000. W pracach tych poza dużym wkładem gleboznawców IUNG - brały udział zespoły gleboznawców z katedr wyższych uczelni. Dużym osiągnięciem Zakładu było opracowanie dla całego kraju map przydatności rolniczej gleb w skali 1:25 000 i 1:100 000 wraz z odpowiednimi aneksami tabelaryczno-opisowymi oraz innych opracowań dotyczących wartości użytkowej gleb i waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski.

Równocześnie z pracami gleboznawczo-kartograficznymi przeprowadzono badania nad plonowaniem roślin, uwzględniając typ, rodzaj i gatunek gleby, klasę bonitacyjną oraz kompleks przydatności rolniczej. Badania te pozwoliły na określenie możliwości produkcyjnych różnych gleb Polski. Niepodzielnie z pracami kartograficznymi związane były badania właściwości chemicznych i fizycznych gleb kartowanych obszarów. Wyniki analiz stanowiły podstawę weryfikacji oceny gleb dokonywanej w terenie. Nagromadzona duża ilość wyników analiz pozwoliła na wykonanie wielu syntez dotyczących właściwości chemicznych gleb Polski. Znaczna część prac z zakresu chemii gleb odnosiła się do określenia wpływu działalności gospodarczej (nawożenie mineralne, wapnowanie, stosowanie organicznych substancji odpadowych, działanie emisji przemysłowych) na właściwości gleb i plonowanie roślin. Dokonano również oceny strat składników nawozowych z gleb do wód glebowo-gruntowych w zależności od rodzaju gleb, poziomu nawożenia i sposobu gospodarowania. W roku 1984 podjęto prace nad występowaniem i przemianami w glebach wielocyklicznych węglowodorów aromatycznych. W badaniach nad mikroelementami określono wpływ właściwości gleb i procesów glebowych na występowanie tych pierwiastków w glebach i ich przyswajalność dla roślin. Wyniki tych badań stały się podstawą do wyznaczenia naturalnych i progowych zawartości pierwiastków śladowych w podstawowych rodzajach gleb. Opracowano również normy zawartości metali ciężkich w odpadach organicznych i mineralnych wykorzystywanych w rolnictwie.

Ważny kierunek badań stanowiła tematyka związana z ochroną rolniczej przestrzeni produkcyjnej i rekultywacją gruntów. Opracowano tu metody rekultywacji terenów zdewastowanych mechanicznie i chemicznie (przemysł wydobywczy siarki, węgla brunatnego i kamiennego, przemysł azotowy i cementowy, hutnictwo cynku i ołowiu) z wykorzystaniem odpadów przemysłowych i komunalnych oraz zaproponowano kierunki zagospodarowania tych terenów. W dziedzinie fizyki gleb opracowano retencyjność wodną gleb mineralnych z podziałem na formy wody z punktu widzenia potrzeb uprawianych roślin w warunkach naturalnych i wprowadzanych nawodnień. Badano relację między gęstością gleb a aeracją, wydatkiem dyfuzji, potencjałem oksydoredukcyjnym i plonowaniem roślin. Związki te analizowano w typowych warunkach uprawowych oraz w warunkach zagęszczenia gleby spowodowanego trakcją kołową sprzętu polowego. Uzyskane wyniki badań zostały wykorzystane do opracowania empirycznego modelu optymalnego stanu głównych rodzajów gleb dla potrzeb roślin uprawnych.

Wieloletnie badania nad występowaniem pierwiastków śladowych oraz siarki w glebach i roślinach pozwoliły na poznanie podstawowych procesów obiegu tych składników w układzie gleba-roślina. Utworzona baza danych zawartości metali ciężkich i siarki w glebach, w powiązaniu z ich właściwościami fizykochemicznymi, pozwala na dokonywanie ocen stanu zanieczyszczenia gleb użytków rolnych kraju. Wyniki tych ocen przedstawiono na mapach w skali 1:500 000. Pod koniec ubiegłego wieku podjęto prace dotyczące występowania i przemian wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w glebach oraz przedstawiono wstępną ocenę ich zawartości. W latach 1992-1998 Zakład Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów, na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, prowadził wspólnie z Okręgowymi Stacjami Chemiczno-Rolniczymi badania dotyczące oceny stanu ekologicznego gleb użytków rolnych Polski i jakości produkowanych surowców roślinnych. Wyniki tych badań przedstawiono w licznych publikacjach naukowych, opracowaniach mapowych i corocznych syntezach wykonywanych dla resortu rolnictwa.

W roku 1994 Zakład Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów rozpoczął, na zlecenie Głównego Inspektora Ochrony Środowiska, badania w ramach pracy pt. "Państwowy Monitoring Środowiska - monitoring chemizmu gleb".

Z dniem 1 lutego 2000 r. Zakład Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów połączono z Zakładem Erozji Gleb i Urządzania Terenów Urzeźbionych i utworzono Zakład Gleboznawstwa Erozji i Ochrony Gruntów.

W latach 2004 i 2006 w Zakładzie prowadzone były prace związane z wydzieleniem Obszarów o Niekorzystnych Warunkach Gospodarowania na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa. Prace te pozwoliły wyznaczenie wskaźnika waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej na poziomie obrębów geodezyjnych i umożliwiły rolnikom z poszczególnych gmin staranie się o fundusze z tytułu ONW.

Od 2007 roku w Zakładzie we współpracy z Zakładem Agrometeorologii i Zastosowań Informatyki realizowany jest również Monitoring Suszy, prowadzony na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Od momentu wstąpienia Polski do struktur UE pracownicy Zakładu aktywnie wykorzystują możliwość pozyskiwania funduszy na badania naukowe. Pracownicy Zakładu byli uczestnikami następujących projektów: AROMIS (2000-2003), PROLAND (2003-2006), HORIZONTAL-ORG (2003-2006), SENSOR (2004-2008), LUMOCAP (2005-2008).
Obecnie trwają projekty: COST859 (2004-2009) i URBAN-SMS (2008-2012).

Przedstawiona tematyka badawcza i uzyskane osiągnięcia prezentują w ogromnym skrócie szerokie spektrum utylitarnych i poznawczych zagadnień rozwiązywanych przez pracowników Zakładu w okresie jego działalności. Uzyskane wyniki badań, oprócz liczącego się wkładu gleboznawców puławskich do światowego dorobku nauki o glebie, są powszechnie wykorzystywane przez praktykę rolniczą, ochronę środowiska oraz jednostki planistyczne różnych szczebli. Stanowią one również niezwykle cenny materiał wykorzystywany w edukacji ekologicznej społeczeństwa.

Opracowanie: Henryk Pondel, Henryk Terelak
®IUNG 2005-2014 Pytania i komentarze: WEBMASTER Projekt i aktualizacja strony:
M. Kowalik